συνεντευξη ΔΗΜΗΤΡΗ ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ στην ΙΩΑΝΝΑ ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ-ΚΟΥΤΑΒΑ για την εφημερίδα "ΣΤΗΝ ΜΠΡΙΖΑ"
Δημήτρης Παπαϊωάννου:
«H τόλμη είναι πάντα το αύριο»
Δημήτρης Παπαιωάννου, ένας άνθρωπος που πλέον δεν χρειάζεται συστάσεις. Ο χορογράφος του «2», ο άνθρωπος που όλοι θαυμάζουν και ευγνωμονούν μετά την «Αθήνα 2004», όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος βρέθηκε στην Καλαμάτα για το Διεθνές Φεστιβάλ Χορού. Λίγο πριν ταξιδέψει στο Πεκίνο για την παρουσίαση της «Μήδειας (2)» μας παραχώρησε αυτή τη συνέντευξη.
Συνέντευξη στην Ιωάννα Δημητρακοπούλου-Κουταβά
Φωτογραφίες: Θάνος Παπαστεργίου
- Πως σας φαίνεται το Φεστιβάλ Χορού της Καλαμάτας;
Το Φεστιβάλ Χορού της Καλαμάτας και για το παρελθόν του και στο παρόν του με βρίσκει ένθερμο υποστηρικτή। Πρωτοείδα πολλά συναρπαστικά και ενδιαφέροντα πράγματα εδώ, με τιμά που είμαι μέλος της κριτικής επιτροπής και έχει γίνει μέρος της καλοκαιρινής μου εκπαίδευσης
Θα σκεφτόσασταν να ξανασυμμετάσχετε στο φεστιβάλ;
Σε λίγο καιρό θα έχουμε και το Μέγαρο Χορο Επτά φορές έχω πάρει μέρος στο φεστιβά Δοθείσης της ευκαιρίας, να Αν υπήρχε ένα έργο με προδιαγραφές κατάλληλες και μου το ζητούσε η Βίκυ Μαραγκοπούλου। Με το Μέγαρο Χορού στη διάθεσή σας, θα έχετε τη δυνατότητα μετάκλησης παραστάσεων μεγάλου χώρου.
Είμαι σχεδόν 16। Εσείς τι μουσική ακούγατε στην ηλικία μου και ποια ήταν τα ενδιαφέροντα σας; Σας επηρέασε η εφηβική ηλικία;
Στην ηλικία σου άκουγα heavy metal, πέρασα από αυτή τη φάση. Ημουν fan των Queen και μόλις άρχιζα να ανακαλύπτω τη soul με τον Stevie Wonder. Μετά με πήρε η soul και πέρασα και στα blues, την funk και την jazz. Ημουν σε μια εποχή που συνειδητοποιούσα, στην πραγματικότητα, πολλά πράγματα για τα οποία θα πάλευα στη ζωή μου. Τα 16 ήταν καθοριστικά για μένα, άρχισα να συνειδητοποιώ ότι θέλω να γίνω ζωγράφος και όχι αρχιτέκτονας, άρχισα να οργανώνω την απόδρασή μου από το σπίτι μου, που έγινε στα 18, άρχισα να αναζητώ το δάσκαλο μου -τον Τσαρούχη- που τον βρήκα σε μισό χρόνο, στα 16,5 μου ήταν δάσκαλος μου και πολύ σημαντική προσωπικότητα για μένα. Ηταν καθοριστική η επιρροή του πάνω μου.- Στα 18 σου ανοίγεται ένας κόσμος μπροστά σου, της τέχνης και άλλων ενδιαφερόντων.Και η ερωτική σου ζωή που είναι καθοριστική για την ύπαρξη.-
Σας έχει επηρεάσει πολύ;
Ισως η κύρια πηγή έμπνευσής σας;Οχι κύρια πηγή έμπνευσης, αλλά ισχυρή।- Η πρώτες σας επαφές με την τέχνη, τα πρώτα δημιουργήματα;Ζωγράφιζα από πολύ μικρός, στο δημοτικό έφτιαχνα comic και τα πουλούσα στους συμμαθητές μου। Οπότε μέσω της ζωγραφικής, η έκφρασή μου, η δημιουργικότητά μου εφαρμόστηκε από πολύ νωρίς। -
Πώς ήταν τα χρόνια των σπουδών σας στην Καλών Τεχνών;
Ηταν πολύ ευτυχισμένα. Δεν μπορώ να θυμηθώ πώς έβγαζα χρήματα, σπούδαζα και έκανα και χορό, μετά μανίας και τα τρία. Ηταν πολύ ωραία. Ημασταν μια μικρή παρέα, δύο-τρεις φίλοι από την Καλών Τεχνών ζούσαμε στα Εξάρχεια, περνούσαμε καταπληκτικά. Δεν ξέρω πώς γινόταν. Είχα χρόνο για όλα, τώρα ένα πράγμα κάνω και μου φεύγει όλη η μέρα.-
Τι απαντάτε σε αυτούς που κατακρίνουν έναν καλλιτέχνη όταν το κοινό του -χωρίς να το έχει επιλέξει- γίνεται πιο ευρύ;
Δεν έχω να απαντήσω τίποτα, όταν κάνεις μια δουλειά εύχεσαι να αφορά όλο τον κόσμο। Οσο περισσότερο κόσμο αφορά τόσο πιο χαρούμενος γίνεσαι. Αν ξώφαλτσα έρχεται σε επαφή με την δουλειά μου ένα μέρος του κοινού από μόδα, είναι απλώς μια συγκυρία η οποία τους επιτρέπει αυτή την επαφή. Δεν νομίζω πως ξαναέρχονται οι άνθρωποι που φρίκαραν. Στην πραγματικότητα η επαφή με την εργασία είναι αυτή που έχει σημασία.-
Εδώ και πολλά χρόνια ασχολείστε με το χορό…
Παραστάσεις κάνω. Τώρα τι είναι αυτό… Δεν έχει και σημασία.-
Θα σκεφτόσασταν ποτέ να στραφείτε σε κάτι τελείως διαφορετικό; Στην μουσική ας πούμε.
Α, θα ήθελα πάρα πολύ να έχω ταλέντο στη μουσική, δεν μπορείς να φανταστείς πόσο θα το ήθελα, αλλά δεν έχω। Θα ήταν ανακούφιση για μένα, όπως γύρισα από τα comic στις παραστάσεις, θα ήταν πολύ ωραίο να γύρναγα από τις παραστάσεις στον κινηματογράφο ας πούμε.
।- Η σχέση σας με την Αθήνα; Φάνηκε να σας επηρεάζει στο «2»। Είστε ευχαριστημένος από την πόλη σας;
Αγαπώ την Αθήνα χωρίς να είμαι ευχαριστημένος από αυτήν। Είναι μια πόλη δυσλειτουργική, την αγαπώ περισσότερο επειδή ζουν οι φίλοι μου εκεί και γιατί έχω αναμνήσεις από αυτήν। Στην πραγματικότητα μετανιώνω που δεν εργάστηκα στο εξωτερικό, γιατί η έλλειψη αξιοκρατίας και η βαρεμάρα των ανθρώπων να ανεβάσουν το επίπεδο τους στην Ελλάδα με στεναχωρεί ολοένα και περισσότερο, όσο μεγαλώνω। Και πρέπει να πω ότι επίσης μεγαλώνοντας, αρχίζω και λαχταρώ τη φύση περισσότερο και κάθε φορά που από τη φύση επιστρέφω στην Αθήνα, συνειδητοποιώ πόσο απάνθρωπο είναι το περιβάλλον και ανατριχιάζω με την ιδέα ότι σε τρεις μέρες το έχω ξανασυνηθίσει.
- Ποιο είδος επιτυχίας είναι αυτο που πραγματικά αναζητάτε;
Σας επηρεάζουν οι γνώμες ανθρώπων που εκτιμάτε;Με στεναχωρεί όταν άνθρωποι που εκτιμώ, καταλαβαίνω ότι δεν τους αρέσει η δουλειά μου Εχω μερικούς φίλους και μερικούς ανθρώπους που για μένα μετράνε πολύ και στεναχωριέμαι κάθε φορά που βλέπω μια υποψία στο βλέμμα τους και δεν ευχαριστούνται με αυτό που τους παρουσιάζω Πάνω απ’ όλα με ενδιαφέρει να είμαι ευχαριστημένος εγώ, με αυτό που παρουσιάζω Τότε μπορώ να πολεμήσω για αυτό Αν όμως δεν μ’ αρέσει το αποτέλεσμα -και μου έχει συμβεί αυτό- να παρουσιάζω μια παράσταση για την οποία δεν είμαι πολύ περήφανος; Τότε ορίζω μια ημερομηνία και λέω «ΟΚ, τόσο έφτιαξα, τόσο μπόρεσα, αυτή είναι η παράσταση, ας τη δείξουμε». Εκεί πέρα δεν είμαι ευχαριστημένος. Οταν όμως είμαι εγώ γερός με την αυτοεκτίμησή μου, τότε αντέχω πολύ πράγμα και πολεμάω πολύ υπέρ του έργου που πιστεύω.
Υπερασπιστήκατε ποτέ το «2» σε ανθρώπους που εναντιώθηκαν στη δουλειά σας ίσως επειδή το θεώρησαν υπερβολικό όσον αναφορά τη σεξουαλική αισθητική
Είναι θετικό να φρικάρει κανείς, δεν είναι κάτι κακό। Αλλά δεν έχω σκοπό ούτε πρόθεση να απαντήσω σε τίποτα. Δεν νομίζω καν ότι ήταν τολμηρό.
Θα ξαναγυρίζατε στα comic;
Αν υπήρχε ένα έδαφος που να είχε εκτόπισμα। Οταν ξεκίνησα εγώ, έγραφα στη Βαβέλ, στο Παρά Πέντε, που κυκλοφορούσαν με μεγάλο δυναμισμό στο νέο κόσμο και αισθανόμουν ότι είχα ένα παράθυρο επικοινωνίας। Αν κάτι τέτοιο υπήρχε αυτή τη στιγμή, αν δεν είχε περάσει η λαίλαπα των lifestyle περιοδικών να απονευρώσει το κοινό και υπήρχε ένα δυναμικό comic περιοδικό, θα σκεφτόμουν με μεγάλο ενθουσιασμό να το κάνω. Χωρίς εφαλτήριο δεν θα έμπαινα στον κόπο να το κάνω. Για να επικοινωνήσω το έκανα, και το έκανα με πολύ μεγάλη αγάπη.-
Αυτός είναι και ο λόγος που αφήσατε τη ζωγραφική, ζητούσατε αμεσότητα…
Ναι, αμεσότητα αλλά και παρεμβατικότητα.
Πως βλέπετε το σύγχρονο χορό στην Ελλάδα; Τα τελευταία χρόνια -όπως και σε δικές σας παραστάσεις- αναμιγνύονται στοιχεία όπως το video art, με πολύ επιτυχία।
Στην Ελλάδα δεν ξέρω, γιατί είμαι και εγώ μέρος του τοπίου, οπότε μου είναι πολύ δύσκολο να κρίνω. Αυτό όμως που είναι φανερό, είναι πως, όπως και στις εικαστικές τέχνες έτσι και στο χορό, συνέβησαν ακραίοι πειραματισμοί και βοήθησε και ο χορός να ξεκολλήσει λιγάκι η αντίληψη μας για το τι είναι και δεν είναι τέχνη, για το τι είναι και τι δεν είναι πρέπον σε μία παράσταση. Γι’ αυτό ευτύχησε ο χορός και τα εικαστικά σε ακραίες καταστάσεις. Είναι σαν να πρωτοστατούν στις επαναστάσεις σε σχέση με την τέχνη. Και αυτό είναι προς τιμήν της τέχνης του χορού, ότι είναι δηλαδή στην πρώτη γραμμή της έρευνας και βοήθησε τόσο πολύ να προχωρήσουμε. Δεν έχω να πω, παρά μονάχα ότι ο πειραματισμός είναι η βάση της ελευθερίας. -
Πείτε μου για τη «Μήδεια»। Τα εισιτήρια εξαντλήθηκαν! Είστε ευχαριστημένος απ’ τις πρώτες σας παραστάσεις;
Είναι μια παράσταση που την αγαπώ πολύ και που νομίζω πως έγινε καλύτερη τώρα। Δεν έφτασε στην ολοκληρωμένη της μορφή και ελπίζω στο Πεκίνο, 1η και 2η του μηνός να βελτιωθεί. Μετά την εμπειρία του Πεκίνου θα έχουμε την ευκαιρία να ξαναδουλέψουμε για τις παραστάσεις του Παλλάς και νομίζω πως στις 3 Οκτωβρίου που θα κάνουμε την πρεμιέρα και το φθινόπωρο που θα μείνουμε εκεί, η παράσταση αυτή θα βρει την τελική της μορφή. Και το «2» είναι ένα έργο που εξελίχθηκε πολύ, μπροστά στο κοινό και έφτασε στην τελική του μορφή που αποτυπώθηκε σε DVD μετά από αρκετές παραστάσεις. Οπότε νομίζω ότι έχουμε κάνει μια καλή αρχή και ελπίζω σε μια ραγδαία πρόοδο επί σκηνής.-
Θα συνεργαζόσασταν, στα πλαίσια ενός φλερτ με την αισθητική, με ένα χορευτή που δεν έχει το σύνηθες καλλίγραμμο σώμα;
Και στο «2» υπήρχε μια ποικιλία από σώματα που μπορούσε κανείς να δει, ήταν τα περισσότερα καλλίγραμμα μεν, αλλά υπήρχε ποικιλία και ηλικιών και ειδών। Η αισθητική δεν έχει να κάνει με τα γυμνασμένα σώματα, έχουμε μάθει να λέμε ότι αισθητική είναι κάτι συγκεκριμένο, αισθητική στην πραγματικότητα είναι η αλήθεια όταν μεταφράζεται σε ύλη. Είναι η γλώσσα μιας καλλιτεχνικής εργασίας. Η αισθητική δεν είναι ο γυμνασμένος κοιλιακός. Το μπαλέτο χρειαζόταν κάποιες αναλογίες και γεωμετρικές πραγματικότητες για να ισχύσει. Ο σύγχρονος χορός δεν έχει τέτοια κολλήματα. Οπως και ο αθλητισμός χρειάζεται την αποτελεσματικότητα του, δεν διαλέγει ομορφιές.
Πως είναι μια προετοιμασία μιας παράστασης;
Με τα χρόνια αλλάζω। Το «2» το έβγαλα μέσα από ένα εργαστήριο। Είχα εικόνες και πράγματα που ήθελα να κάνω। Διάλεξα τους ανθρώπους, στήσαμε ένα εργαστήριο και μετά από αυτό κράτησα λίγες από κείνες τις εικόνες που ήθελα και δημιούργησα άλλες. Τη «Μήδεια» ας πούμε, όταν την είχα κάνει και τώρα που την ξανάκανα, την είχα προετοιμάσει όλη στο μυαλό μου. Αναζητούσα να αποσπάσω από τους χορευτές κάτι που το είχα ήδη οραματιστεί εγώ. Αυτό όμως δεν νομίζω ότι θα το κάνω και την επόμενη φορά. Θα στήσω πάλι ένα εργαστήριο με μερικές εναρκτήριες σκέψεις και βλέποντας τους ανθρώπους να επεξεργάζονται τη φαντασία τους και να παίζουν, γεννιούνται άλλες ιδέες και σιγά-σιγά βρίσκω και εγώ αυτό που θέλω.-
Και όταν τελειώνει η παράσταση;
Μελαγχολία, άλλο ένα κεφάλαιο από το βιβλίο έχει γραφτεί και πλησιάζουμε σιγά-σιγά στον επίλογο (γελά).
Μετά τις πρόβες η δουλειά σας τελειώνει;
Είναι στα χέρια των χορευτών σαφώς, αλλά συνεχίζουν οι πρόβες κατά τη διάρκεια των παραστάσεων και οι διορθώσεις και οι διασκευές και το έργο εξελίσσεται μέχρι την τελευταία παράσταση - ένα work in progress. Παλιότερα κατασκεύαζα την παράσταση και την έβλεπα να τρέχει. Δεν μπορώ πια, θέλω να την διορθώνω συνεχώς, δεν αντέχω το λάθος, πρέπει την επόμενη μέρα να το διορθώσω, δεν μπορώ να το διαιωνίσω.-
Οσον αναφορά στη «Μήδεια», ποια είναι η προτεραιότητα σας για την παράσταση;
Πρέπει να ερμηνεύσουν οι καλλιτέχνες με σωστή συμπεριφορά, μεγάλη ένταση και υψηλό πνευματικό βάθος την εργασία, αυτό είναι ο αγώνας του σκηνοθέτη. Η παραγωγή κουτσά στραβά θα γίνει μια χαρά. Εχω μάθει πώς να κάνω μια καλή παραγωγή, δεν είναι και πολύ δύσκολο.-
Σχέδια για το μέλλον; Μετά τη «Μήδεια»;
Υπάρχει ένα καινούργιο έργο που έχει γεννηθεί στην καρδιά μου και νομίζω πολύ σύντομα θα αρχίσω να το δουλεύω। Αλλά τώρα έχω δουλειά, πρέπει να παρουσιάσω τη «Μήδεια» στην Αθήνα και νομίζω ότι αμέσως μετά, αν δεν εξοντωθώ, θα αρχίσω τη δουλειά।
- Μιλήστε μου για κάποιον/κάποιους καλλιτέχνες που σας έχουν εντυπωσιάσει।
Με ενθουσιάζει η επιτυχία στην έκφραση του David Lynch, με καθοδηγεί η ουσιαστική προσέγγιση απ’ ό,τι έχει κάνει όλα αυτά τα χρόνια η Laurie Anderson και με αποσβολώνει και με ταπεινώνει ο William Forsythe।-
Φύγατε από το σπίτι σας στα 18...।
Είναι μάλλον το εξυπνότερο πράγμα που έχω κάνει στη ζωή μου, γιατί δεν διαπραγματεύτηκα με κανένα, ούτε με τους ίδιους τους γονείς, για το τι θα κάνω στη ζωή μου, για τις ισχυρές επιθυμίες μου και αυτό προφανώς με έμαθε από πολύ νωρίς ότι γίνεται απλώς να κάνεις αυτό που θέλεις। Αν νιώθεις ότι κάτι θέλεις να το κάνεις, πρέπει να το κάνεις। Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, οι άνθρωποι πρέπει να πηγαίνουν στη χαρά τους। -
Και η ασφάλεια;
Εφυγα από το σπίτι μου έχοντας πολύ λίγα χρήματα, χωρίς καν να έχω μπει στη Σχολή Καλών Τεχνών, έφυγα, πήγα σε φροντιστήριο και μπήκα. Και μετά σπούδαζα και ζούσα μόνος μου. Η ανασφάλεια είναι στοιχείο της ζωής. Η ασφάλεια είναι αστική παράκρουση, είναι μια αστική παράκρουση ότι μπορούμε ή να εξασφαλίσουμε ή να αισθανθούμε ασφαλείς. Αφού η κάθε μέρα είναι ρίσκο. -
Τι άλλαξε μετά τους Ολυμπιακούς;
Με ξέρει πολύς κόσμος και με ευγνωμονεί, έβγαλα χρήματα και απέκτησα ένα όνομα στην αγορά το οποίο μου επιτρέπει να διαμορφώνω καλές συνθήκες εργασίας για μένα και τους συνεργάτες μου σε κάθε εργασία। Και ξεμπέρδεψα με διάφορες ματαιοδοξίες, φιλοδοξίες και μεγαλομανίες। Εκανα κάτι μεγάλο, να μου φύγει αυτό και μπορώ να συνεχίσω χωρίς απωθημένα.- Υπάρχουν πράγματα που δεν θα θέλατε να ‘χατε κάνει; Ναι, αρκετές δουλειές που έκανα για τα χρήματα, αλλά δεν έχει σημασία. Για να φτάσεις να αισθάνεσαι κάπως κοντά στον εαυτό σου πρέπει να δέχεσαι και τα πολλά σου φάουλ. Στην πραγματικότητα αγωνιζόμαστε να έρθουμε κοντά στον πραγματικό μας εαυτό, να βρούμε αυτό που είμαστε, να γίνουμε αυτό που είμαστε.-
Η σχέση σας με την τέχνη εκτός της δημιουργίας;
Είμαι φιλότεχνος, χρειάζομαι την τέχνη για την προσωπική μου εξέλιξη και πιστεύω πως υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που χρειάζονται την τέχνη για την προσωπική τους εξέλιξη. Είμαι περισσότερο φιλότεχνος απ’ ότι καλλιτέχνης. -
Και η Αθήνα θα σας καλύπτει σε αυτό।
Δεν έχετε παράπονο στην Καλαμάτα. Η Καλαμάτα είναι η μόνη πόλη που δεν θα έπρεπε να έχει παράπονο εφόσον έχετε αυτό το τέλειο φεστιβάλ. Εμείς κατεβαίνουμε από την Αθήνα για να δούμε αυτό το φεστιβάλ.-
Ακούγεται ότι το φεστιβάλ της Αθήνας ίσως υποβαθμίσει αυτό της Καλαμάτας।
Μα είμαστε με τα καλά μας; Τόσο μεγάλη χώρα θα χρειαζόμαστε μόνο ένα φεστιβάλ; Ενα φεστιβάλ που τολμάει να παρουσιάσει ανήκουστες προτάσεις καλλιτεχνών έχει πάντα ενδιαφέρον. H τόλμη είναι πάντα το αύριο. Αλλιώς, πάμε και σε ένα video club, παίρνουμε μια ταινία και περνάμε το απόγευμα μας.
INFO:
Δύο παραστάσεις του έργου ΜΗΔΕΙΑ (2) θα δοθούν στην Κίνα, 1 και 2 Αυγούστου στο National Centre for the Performing Arts, Πεκίνο. Η παράσταση θα παρουσιαστεί ως μέρος του Πολιτιστικού Ετους της Ελλάδας στην Κίνα, και του Ολυμπιακού Φεστιβάλ "Meet in Beijing", και είναι παραγγελία του Υπουργείου Πολιτισμού.
Η ΜΗΔΕΙΑ (2) θα παρουσιάζεται στο Θέατρο Παλλάς της Αθήνας από 3 Οκτωβρίου και για 20 παραστάσεις.
Εισιτήρια προπωλούνται στα ταμεία του Παλλάς City Link, Βουκουρεστίου 5. Τηλ.: 210 3213100.
Check: www.dimitrispapaioannou.com και www.youtube.com/2BlackBox
Χτυπήματα
«Η έλλειψη αξιοκρατίας και η βαρεμάρα των ανθρώπων να ανεβάσουν το επίπεδο τους στην Ελλάδα με στεναχωρεί ολοένα και περισσότερο, όσο μεγαλώνω»
«Είναι μια αστική παράκρουση ότι μπορούμε ή να εξασφαλίσουμε ή να αισθανθούμε ασφαλείς. Αφού η κάθε μέρα είναι ρίσκο»
Το σημείωμα που άφησε ο νεαρός πριν τα γεγονότα, είναι ένας ακόμη πυροβολισμός που πολύ απλά δεν ακούστηκε :«Για τους περισσότερους από εσάς μπορεί να ακούγομαι παρανοϊκός, εγκληματίας ή δολοφόνος… Κάνετε λάθος, εσείς είστε τα νοητικώς στερημένα θρασύδειλα εγκληματικά καθάρματα που βρίζουν υπό την κάλυψη της ανωνυμίας, της ιδιότητας του καθηγητή ή των πολυάριθμων παρεών. Δεν έχω κανέναν σεβασμό, ούτε για τη δική σας ζωή, ούτε για τη δική μου.»Δεν είμαι σε θέση να εξηγήσω τα προβλήματα που τον ώθησαν σε τέτοιες ακρότητες. Μπορώ όμως να πω, πως αγγίζει μέσα σε δύο προτάσεις, ένα από τα μεγαλύτερα κοινωνικά προβλήματα της εποχής μας κατά τη γνώμη μου.Τα εγκλήματα που διαπράττουμε καθημερινά με τις πράξεις που δεν κάνουμε, με τα λόγια που δεν λέμε, με την αγκαλιά που δεν χαρίζουμε και με τη γενικότερη αδιαφορία που μας χαρακτηρίζει.Χωρίς τυπικά να παραβαίνουμε κάποιον νόμο ή κανόνα, συντηρούμε και αναπαράγουμε προβληματικές καταστάσεις μιας κοινωνίας που οι ίδιοι πολλές φορές κατακρίνουμε.Οι εκπαιδευτικοί, βολεμένοι και αυταρχικοί.Οι νέοι, χειραγωγημένοι και σκληροί.Η απομόνωση, καθημερινότητα.Οι φωτεινές εξαιρέσεις μένουν πάντα να επιβεβαιώνουν επώδυνα τον κανόνα.Οι ευθύνες;Φταίμε όλοι για εκείνη τη φορά που δεν αντιδράσαμε όταν είδαμε μπροστά στα μάτια μας να μειώνεται κάποιος λόγω ρατσιστικών αντιλήψεων.Για εκείνη τη φορά που αγνοήσαμε κάποιον επειδή ήταν ήδη στο περιθώριο.Για εκείνη τη φορά που σιωπήσαμε την ώρα που έπρεπε να μιλήσουμε, αναζητώντας την κοινωνική αποδοχή.Να οι ευθύνες σας λοιπόν, είμαστε όλοι υπεύθυνοι. 
